Ακολουθεί η μετάφραση ενός σχολιασμού του Richard Gunderman, σχετικά με τις θέσεις του Adam Smith, περί του φαινομένου συσσώρευσης χρήματος και της αναβάθμισης του κοινωνικού επιπέδου κάποιου, με απώτερο σκοπό το κυνήγι μιας υποτιθέμενης ευτυχίας που ποτέ δε φαίνεται να κάνει κτήμα του. Ο Gunderman αναλύει κομμάτια από το πρώτο μεγάλο έργο του Smith, δηλαδή τη θεωρία των ηθικών συναισθημάτων, ενώ παράλληλα προσθέτει και το δικό του σχολιασμό, αλλά και χρωματίζει τις παρατηρήσεις του τελευταίου, μέσα από το πρίσμα των μοντέρνων εποχών. Το κείμενο μπορεί να βρεθεί παρακάτω στην αρχική μορφή του. Επιπρόσθετα στον ίδιο σύνδεσμο μπορούν να ανακτηθούν και τα 2 κεφάλαια από τα οποία ο Gunderman άντλησε το αντίστοιχο υλικό από το έργο του Smith.
«Η ευτυχία προαπαιτεί όχι την απόκτηση περαιτέρω υλικών αγαθών, αλλά αντίθετα, να αναγνωρίσουμε πως ήδη έχουμε αρκετά, έτσι ώστε να στρέψουμε την προσοχή μας, μακριά από τα απλά είδωλα και προς τα πράγματα τα οποία έχουν στα αλήθεια σημασία».
Στην αρχή του τέταρτου μέρους της θεωρίας των ηθικών συναισθημάτων, ο Adam Smith επιδιώκει να σχολιάσει ένα καίριο ζήτημα, το οποίο είχε απασχολήσει ιδιαίτερα τον Bernard Mandeville. Ο Mandeville είχε ήδη υποστηρίξει στο διάσημο έργο του «Ο Μύθος της Μέλισσας ή Ιδιωτικά Πάθη, Δημόσια Οφέλη», πως η ιδιωτική επιδίωξη γεννά κοινωνική αρετή και πως αν οποιαδήποτε ανθρώπινη κοινότητα υιοθετούσε τελικά έναν αυστηρό κώδικα αρετής, τότε αυτό θα οδηγούσε σε μια καταστροφή της οικονομίας. Αν για παράδειγμα, οι Αμερικανοί κρατούσαν τα αμάξια τους για όσο το περισσότερο δυνατόν γίνεται, ενώ συνεργαζόντουσαν πιστά για την τήρηση των πρωτοκόλλων διατήρησης τους, η ζήτηση για αμάξια θα έπεφτε κατακόρυφα, πλήττοντας τις τιμές των μετοχών της αυτοκινητοβιομηχανίας, με αποτέλεσμα να τοποθετούνται αμέτρητοι μισθωτοί εκτός εργασίας. Με παρόμοιο τρόπο, αν οι Αμερικανοί σταματούσαν να δίνουν σημασία στα αξεσουάρ και στο ρουχισμό με την έννοια του στυλ, και αν συσχετιζόντουσαν με τις ενδυμασίες τους με όρους χρηστικής αξίας, το αποτέλεσμα αυτής της κατάστασης θα ήταν συντριπτικής φύσεως για τη βιομηχανία της μόδας. Τα ελαττώματα όπως η ματαιοδοξία και η ζήλια -τα οποία λανθασμένα οδηγούν τα πρόσωπα να μπερδεύουν και να ταυτίζουν το φαίνεσθαι με το είναι- αποτελούν μια κατάσταση που μας θέτει μέσα στη κυριαρχία μιας αιώνιας ανταγωνιστικής λούπας με τους γείτονες μας λ.χ. τους Joneses και είναι φαινόμενα τα οποία δρουν σαν διεγερτικά, που κάνουν τελικά την οικονομία να μουγκρίζει σαν μια καλολαδωμένη μηχανή και μόνο ένας άκαρδος ασκητικός τύπος ανθρώπου θα ήθελε την εξάλειψη τους.
Ωστόσο, ο Smith αναρωτιέται «πόσοι άνθρωποι καταστρέφουν τους εαυτούς τους, με το να ξοδεύουν τα λεφτά τους σε μπιχλιμπίδια ρηχής σημασίας ή χρησιμότητας;». Πόσοι Αμερικάνοι επιλέγουν τελικά να αγοράσουν το μεγαλύτερο μοντέλο ενός Lexus LS sedan, ενώ ένα Toyota Corolla -το οποίο είναι πολύ πιο φθηνότερο από το πρώτο- θα ικανοποιούσε τις μεταφορικές τους ανάγκες επαρκώς; Πόσοι προτιμούν να αγοράζουν σχεδιασμένα ρούχα από μεγάλα κεφάλια σαν τους Coco Chanel, Giorgio Armani και Diane von Furstenberg, όταν φθηνότερες και πιο ταπεινές επιλογές από καταστήματα λιανικής πώλησης όπως το Target, T.J. Maxx και ακόμη και από το Goodwill, θα ήταν αποδεκτά και αρκετά; Για να μην μακρηγορούμε, πολλοί από εμάς ξοδεύουμε πολλά περισσότερα από αυτά που είναι απαραίτητα, για να πάρουμε πράγματα τα οποία χρειαζόμαστε ή ακόμη και κάποιες φορές, να δίνουμε τεράστιους όγκους χρημάτων σε πράγματα που δεν χρειαζόμαστε καθόλου. Η ελκυστική εμφάνιση των αποκαλούμενων «ειδών πολυτέλειας», δεν έχει να κάνει με το πόσο χρήσιμα είναι ως αγορές, αλλά στο πως μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως μια ευκαιρία, για να μετακινήσουμε τα βλέμματα του κόσμου πάνω μας και εν τέλει να πρασινίσουμε τους άλλους από τη ζήλια τους. Αξιολογούμε τη δικιά μας κοινωνική κατάσταση στη ζωή σε σχέση με το κοινωνικό επίπεδο άλλων και ακριβώς εξαιτίας αυτού είναι πολύτιμο για εμάς, να φαινόμαστε ως ανώτεροι ή τουλάχιστον ισότιμοι, πολύτιμο σε τόσο μεγάλο βαθμό, που κάποιοι από εμάς είμαστε πρόθυμοι να τοποθετηθούμε ακόμη και κάτω από το βάρος ενός σπουδαίο οικονομικού χρέους για να το πετύχουμε αυτό.
Ο Smith κοροϊδεύει και χλευάζει με ανελέητο τρόπο αυτή την άπληστη τάση των ανθρώπων. Δεν έχει να κάνει με την εγγενώς χρησιμότητα των αγορών αυτών, αλλά με την ευφυΐα των μηχανών, που είναι εξοπλισμένες για να την προωθήσουν. Γεμίζουμε τις τσέπες μας με μικρά και ωραία μπιχλιμπίδια, το πιο πρόσφατο ηλεκτρονικό εξάρτημα, και έπειτα «επινοούμε -χωρίς να το γνωρίζουμε- νέες τσέπες στα ρούχα άλλων ανθρώπων, έτσι ώστε να είμαστε ικανοί να κουβαλήσουμε περισσότερα από δαύτα». Ξοδεύουμε τον ελεύθερο χρόνο μας σε επισκέψεις προς αυτοκινητιστικές παρουσιάσεις ή ξεφυλλίζοντας περιοδικά μόδας, κάτι που φουντώνει τις φλόγες της απληστίας μας. Στην κυριολεξία, φορτώνουμε τους εαυτούς μας με πράγματα που δε χρειαζόμαστε, ολόκληρες σοφίτες και γκαράζ κορεσμένα από μπιχλιμπίδια και εξαρτήματα, τα οποία μας βαραίνουν όταν περπατάμε και τα οποία προκαλούν μια αναμενόμενη ακαταστασία. Πολλοί από εμάς είμαστε τόσο μεθυσμένοι από το δράμα της κατανάλωσης και της αυτοπαρουσίασης, όπου τελικά κυριευόμαστε από τα ίδια μας τα υπάρχοντα.
Ο Smith παρατηρεί πως η ασθένεια και η αναμενόμενη φθορά της μεγάλης ηλικίας, αν είναι κανείς τόσο τυχερός ώστε να ζήσει για τόσο πολύ, τείνουν τελικά «να διαβρώνουν τις μάταιες και κενές απολαύσεις των υποτιθέμενων μεγαλείων». Τα πρόσωπα που κάποτε ζούσαν μόνο και μόνο για την απόκτηση μιας εργασιακής προαγωγής και έναν υψηλότερο μισθό ο οποίος συνοδεύει την πρώτη, που ίδρωναν πολλές ώρες σε καθημερινά πλαίσια για να πετύχουν τις επιχειρηματικές τους φιλοδοξίες, την απόκτηση μπόνους κ.τ.λ. χάνουν τελικά τις ορέξεις τους για τέτοιου είδους επιδιώξεις. Τα εμπειρικά οικονομικά δεδομένα επιβεβαιώνουν αυτή τη παρατήρηση. Σε πιο πρώιμα στάδια της ζωής, οι άνθρωποι σκαρφαλώνουν επιχειρηματικές σκαλωσιές και χρεώνονται για να αποκτήσουν σπίτια, αυτοκίνητα κ.τ.λ. Μεταγενέστερα στη ζωή, και ενώ πολλοί έχουν ήδη αποκτήσει τη μέγιστη αγοραστική τους δύναμη, παράλληλα η ζήτηση πέφτει, ίσως επειδή έχουμε τότε κατανοήσει, πως τα λεφτά δεν μπορούν να αγοράσουν την ευτυχία. Φανταστείτε τη δυσκολία και αντίσταση που θα αντιμετώπιζε ακόμη και ο πιο ακαταμάχητος πωλητής ως προς την επίτευξη των πωλήσεων του, αν είχε ως πιθανούς πελάτες, τους κατοίκους μιας ογκολογικής πτέρυγας.
Με την ασθένεια και την ηλικία, γράφει ο Smith, μαθαίνουμε να «καταριόμαστε τη φιλοδοξία, μετανιώνοντας μάταια για την άνεση και την νωθρότητα της νεότητας, απολαύσεις που έχουμε εγκαταλείψει για πάντα και τις οποίες έχουμε θυσιάσει με ανόητο τρόπο για κάτι που όταν το έχουμε αποκτήσει, δεν μπορεί να μας προσφέρει καμία πραγματική ικανοποίηση». Ο όρος κλειδί εδώ είναι το « πραγματικό » ως δηλαδή γνήσια ευχαρίστηση. Είναι βέβαιο, πως οι άνθρωποι οι οποίοι βάζουν το νέο τους όχημα μέσα στο γκαράζ , θα αισθανθούν μια έξαψη, όπως ακριβώς και οι άνθρωποι οι οποίοι θα εισέλθουν σε μια αίθουσα χορού, που παρουσιάζει τη τελευταία τάση της μόδας, μπορεί να αισθανθούν μια υπερηφάνεια, αλλά αυτές οι αισθήσεις φθείρονται γρήγορα, τμηματικά ακριβώς επειδή αντικατοπτρίζουν μια λανθασμένη κοινωνική και ατομική συνείδηση του προσώπου για την ίδια του την ύπαρξη, την αξία του και τη θέση του στη κοινωνία. Δεν έχει σημασία το πόσο γυαλιστερό θα είναι το αυτοκίνητο με το οποίο θα φτάσουμε κάπου ή με πόσα μπιχλιμπίδια θα στολίσουμε τους εαυτούς μας, διότι με το πέρασμα του χρόνου κατανοούμε, πως ακόμη και τότε είμαστε το ίδιο πρόσωπο, και τέτοια αξεσουάρ τελικά δεν κάνουν τίποτα για να μας σώσουν από την κενότητα που χαρακτηρίζει την επίδειξη. Μόνο αυτοί οι οποίοι ολοκληρωτικά στερούνται ικανότητα ενδοσκόπησης εαυτού -δηλαδή οι ολοκληρωτικά και απόλυτα καταδικασμένοι- είναι ικανοί να συνεχίζουν να ενδίδουν αιώνια σε τόσο εσφαλμένα πάθη.
Ο Smith γράφει πως η ασθένεια και η ηλικία προσφέρουν τις δικές τους διορθώσεις σε αυτό που εσφαλμένα θεωρούμε πως είναι «η ευτυχία μας μέσα από την εκπλήρωση των επιθυμιών μας». Όταν κάποιος αντικρίζει τα πράγματα από το οπτικό πεδίο της θνητότητας, κάτι που δηλαδή πλησιάζει την αιωνιότητα, σε αυτό το στάδιο αντιλαμβανόμαστε πως η δύναμη και τα πλούτη είναι στα αλήθεια αυτό που φαίνονται πως είναι εκ μιας πρώτης ματιάς, δηλαδή «πελώριες και φαρδιές μηχανές, οι οποίες επινοήθηκαν για την προσφορά μερικών ασήμαντων ανέσεων στο σώμα, όπως αποτελούν τα πιο ντελικάτα και όμορφα ελατήρια, τα οποία πρέπει να διατηρηθούν σε τάξη, με την πιο αγχώδης προσοχή και τα οποία είναι έτοιμα να σκάσουν σε χίλια κομμάτια, παρά τις προθέσεις και τη φροντίδα μας, με αποτέλεσμα να καταπλακώνουν με τα ερείπια τους τον άτυχο ιδιοκτήτη τους». Ακόμη και τα πιο ακριβά αυτοκίνητα μπορεί να καταστραφούν και να μείνουν από βενζίνη. Μια ραφή μπορεί να σκιστεί και στα πιο κομψά φορέματα. Και ακόμη και όταν καμία καταστροφή δεν προκύπτει, τελικά εμείς είμαστε ικανοί να γίνουμε τόσο απορροφημένοι με τη διατήρηση της εικόνας μας, με αποτέλεσμα να ξεχνάμε να ζούμε και απλά να είμαστε.
Το κλειδί είναι η φαντασία, η οποία αν και σε περιόδους πόνου και θλίψης φαίνεται «να μένει κλειδαμπαρωμένη μέσα στα πλαίσια του δικού μας εαυτού, σε στιγμές άνεσης και ευημερίας τελικά επεκτείνεται σε οτιδήποτε υπάρχει γύρω μας». Χάνουμε τους εαυτούς μας με τον τρόπο ζωής των πλούσιων και διασήμων, «γοητευμένοι από την ομορφιά της διευκόλυνσης που βασιλεύει στα παλάτια και την οικονομία των σπουδαίων», ρίχνοντας καύσιμο στη φωτιά της δικής μας δυσαρέσκειας και πλεονεξίας. Όλα «φαίνονται τόσο ειδικά προσαρμοσμένα ως προς την προώθηση της άνεσης της ζωής τους, την αποτροπή της βούλησης τους, την επικύρωση των ευχών και επιθυμιών τους, και την διασκέδαση και ψυχαγωγία των πιο επιπόλαιων επιθυμιών τους». Συγκριτικά, πολλοί από εμάς βρίσκουμε τις δικές μας ζωές ως αξιοκαταφρόνητες και ασήμαντες και έχουμε τη ροπή να σκεφτόμαστε εμμονικά για το πόσο περισσότερο χαρούμενοι θα γινόμασταν αν απλά απολαμβάναμε το ίδιο υψηλό επίπεδο αγοραστικής δύναμης με αυτούς. Αν είχα τόση περιουσία, αυτό το σπίτι, εκείνο το αμάξι, το συγκεκριμένο φόρεμα, αυτόν τον σωματότυπο κ.τ.λ. τότε σίγουρα θα μεταμορφωνόμουν στην πιο ολοκληρωμένη και ικανοποιημένη εκδοχή του εαυτού μου. Διαπράττουμε δηλαδή το μόνιμο ανθρώπινο σφάλμα, να υποθέτουμε πως η ευτυχία δεν προαπαιτεί τίποτα παραπάνω από το να λαμβάνουμε απλά αυτό που θέλουμε.
Ο Smith μας υπενθυμίζει, πως οι τάσεις μας ως προς την απόκτηση αγαθών, μπορούν να μας προσφέρουν μια βαθιά διορατικότητα, σχετικά με τη δικιά μας ωριμότητα και σοφία. Αυτοί ανάμεσα μας, που ονειρεύονται πάνω από όλα το χρήμα και τα πράγματα που το χρήμα μπορεί να αγοράσει, βρίσκονται τελικά κολλημένοι σε ένα σκοτεινό και καθυστερημένο στάδιο ανάπτυξης. Νομίζουμε πως ο κοσμικός πλούτος και τα μεγαλεία είναι πράγματα ουσιαστικά, όμορφα και ευγενή και πως τελικά αξίζουν «όλη τη φασαρία και το άγχος, το οποίο είμαστε τόσο πρόθυμοι να τους δώσουμε». Ο Smith τουλάχιστον δεν αρνείται ολοκληρωτικά το κεντρικό επιχείρημα του Mandeville. Πως δηλαδή αυτή η εξαπάτηση που έχει επιβάλλει η φύση πάνω μας, τελικά όντως «θέτει σε κίνηση την συνεχιζόμενη λειτουργία της παραγωγικής ανθρωπότητας». Αλλά ταυτόχρονα, από το πρίσμα μιας συμβουλευτικής και μιας ώριμης σοφίας, αυτή η κατάσταση αφήνει πίσω μια αίσθηση κενότητας και πολλά επιπρόσθετα επιθυμητά ζητούμενα για τη συγκρότηση ενός ουσιαστικού τρόπου ζωής. Οτιδήποτε κατέχουμε μπορεί να χαθεί ή και να κλαπεί και ακόμη και αν μπορούσαμε να διασφαλίσουμε τα υπάρχοντα μας με απόλυτη βεβαιότητα, αυτή η κατάσταση θα άγγιζε μόνο την επιδερμική φλοίδα του ανθρώπου, το επιφανειακό κομμάτι της φύσης μας. H κοινωνική θέση μας στην κοινότητα δεν είναι και δε θα έπρεπε να είναι ζήτημα μιας απλής αδιαφορίας, αλλά ούτε και θα έπρεπε να απασχολεί ολοκληρωτικά το οπτικό μας πεδίο και τη συνείδηση μας.
Όσον αφορά την ηρεμία του μυαλού, ο Smith γράφει: «Όλες οι διαφορετικές τάξεις της ζωής βρίσκονται σχεδόν στο ίδιο επίπεδο, και ο ζητιάνος, που λιάζεται στην άκρη του δρόμου, κατέχει την ασφάλεια για την οποία αγωνίζονται οι βασιλιάδες». Το να είναι κανείς πλούσιος, ισχυρός ή διάσημος δεν ωφελεί έναν ανόητο και φλύαρο, και οι άνθρωποι χωρίς χαρακτήρα δεν μπορούν να γνωρίσουν καμία ευγενή κατάσταση, ανεξάρτητα από το πόσο πλούσια είναι τα παλάτια τους και τα υπάρχοντα που περιέχουν. Μπορούμε να είμαστε όμορφοι εξωτερικά, αλλά άδειοι και ακόμη και άσχημοι εσωτερικά. Δεν έχει νόημα να συνεχίσουμε να αποκτούμε περισσότερα, αν κάτι τέτοιο απλώς ενισχύει την αίσθηση ανεπάρκειας και την απελπισία μας να αγωνιζόμαστε για ακόμη περισσότερα. Ο Smith μπορεί να μην είναι πλούσιος άνθρωπος, αλλά είναι ώριμος σε σοφία, και αναγνωρίζει ότι η ηρεμία, κάθε άλλο παρά ανταλλάξιμη, δεν είναι καν εφικτή για όσους σκέφτονται πρώτα τα χρήματα. Η ευτυχία δεν απαιτεί να αποκτούμε όλο και περισσότερα, αλλά να αναγνωρίζουμε πότε έχουμε αρκετά, ώστε να μπορούμε να στρέψουμε την προσοχή μας από τα απλά είδωλα στα πράγματα που πραγματικά έχουν σημασία.
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου