"The man whose whole life is spent in performing a few simple operations, of which the effects, too, are perhaps always the same, or very nearly the same, has no occasion to exert his understanding, or to exercise his invention, in finding out expedients for removing difficulties which never occur. He naturally loses, therefore, the habit of such exertion, and generally becomes as stupid and ignorant as it is possible for a human creature to become." ‒ Adam Smith
Ο Άνταμ Σμιθ (ΑΣ) αποτελεί προσωπικότητα η οποία σε τυπικά πλαίσια παρερμηνεύεται από τους σύγχρονους φιλελεύθερους κληρονόμους του, σε ένα μεγάλο εύρος ζωτικών ζητημάτων. Αυτή η «αντιπροσωπευτική» κοπτοραπτική μπορεί να γίνεται άθελα τους, εξαιτίας έλλειψης μελέτης των έργων του. Ταυτόχρονα, αυτή ίσως αποτελεί συνειδητή προσπάθεια οικειοποίησης του προσώπου του, για την εγκυροποίηση της δικής τους κοσμοθεωρίας και του αξιακού συστήματος τους. Αυτό ακριβώς συμβαίνει και στην περίπτωση του George Orwell, ( Μια σειρά σχολιασμών θα γραφτούν μελλοντικά και γι' αυτόν ) σε ακόμη μεγαλύτερο βαθμό σε σύγκριση με τη περίπτωση μελέτης του ΑΣ.
Για να αναδιατυπωθεί το ζήτημα καλύτερα, το πρόβλημα δεν είναι τι μας λένε για τον ΑΣ, αλλά τι μας αποκρύπτουν σχετικά με την κοσμοθεωρία του. Οι μοντέρνοι απόγονοι του, τυπικά μεγιστοποιούν πτυχές του, οι οποίες είναι αληθινές και συγχρονίζονται καλά με το πνεύμα του σύγχρονου συστήματος, ενώ παράλληλα ελαχιστοποιούν ή και αποκρύπτουν άξονες της σκέψης του, οι οποίες δημιουργούν προβλήματα συμβατότητας με εκείνο.
Το παρόν κείμενο έχει ως στόχο να παραθέσει τις απόψεις και προβληματισμούς του ΑΣ σχετικά με τον καταμερισμό της εργασίας. Ο ΑΣ υλοποιεί μια διπλή ανάλυση του φαινομένου αυτού. Εν συντομία, αυτός καταλήγει στο πως ο καταμερισμός της εργασίας, ενώ από τεχνική σκοπιά αποτελεί μια θετική εξέλιξη, παράλληλα από μια κοινωνιολογική σκοπιά, αυτός αποτελεί επίθεση στην ανθρώπινη φύση και αξιοπρέπεια, μετασχηματίζοντας τους ανθρώπους στα πιο ανόητα πλάσματα, στα οποία θα μπορούσε κανείς να μεταμορφωθεί.
Το πρώτο μέρος αυτής της αλληλουχίας αναλύσεων σχετικά με τον ΑΣ μπορεί να βρεθεί εδώ : Άνταμ Σμιθ ( I ) :Το «Αόρατο Χέρι» στην Πραγματική του Διάσταση - Από το Δία, στην Πρόνοια και τον Εγχώριο Προστατευτισμό
Aς εξεταστούν ενδεικτικά σε πρώτη φάση μερικές από τις τεχνικές -και όχι τόσο ενδιαφέρουσες- αναλύσεις του περί τον καταμερισμό της εργασίας. Λέει λοιπόν :
"This great increase in the quantity of work, which, in consequence of the division of labour, the same number of people are capable of performing, is owing to three different circumstances; first, to the increase of dexterity in every particular workman; secondly, to the saving of the time which is commonly lost in passing from one species of work to another; and, lastly, to the invention of a great number of machines which facilitate and abridge labour, and enable one man to do the work of many".
Η υποστήριξη που παρέχεται στον πρώτο σταθμό αναφοράς είναι μάλλον περισσότερο περιγραφικής φύσεως και όχι κανονιστικής. Υποστηρίζεται πως η αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας είναι εν μέρει αποτέλεσμα του καταμερισμού της εργασίας, εξαιτίας συγκεκριμένων μηχανισμών, που τον συγκροτούν. Συνοπτικά επιφέρει μεγαλύτερη ειδίκευση ως προς το εργατικό δυναμικό, προάγει την τεχνολογική καινοτομία και τέλος ενισχύει μια «οικονομία» του χρόνου, αφού αυτός δεν σπαταλιέται, με το να αλλάζει ο εργαζόμενος μεταξύ διαφορετικών πόστων εργασίας.
Η δεύτερη επιλεγμένη αναφορά, επίσης περιγραφικής μορφής έχει ως ακολούθως:
"THIS DIVISION OF LABOUR, from which so many advantages are derived, is not originally the effect of any human wisdom, which foresees and intends that general opulence to which it gives occasion. It is the necessary, though very slow and gradual, consequence of a certain propensity in human nature, which has in view no such extensive utility; the propensity to truck, barter, and exchange one thing for another".
Εδώ τονίζεται πως ο καταμερισμός της εργασίας, από τον οποίο προέρχονται τόσα πολλά πλεονεκτήματα από τεχνική και παραγωγική σκοπιά, δεν είναι αποτέλεσμα μιας συγκεκριμένης ανθρώπινης συνείδησης, όπως ενός βασιλιά κτλ. ο οποίος σκόπιμα τον σχεδίασε για το καλό της κοινωνίας, αλλά αποτελεί αναδυόμενο παραπροϊόν συγκεκριμένων πτυχών της ανθρώπινης φύσης, δηλαδή της τάσης των ανθρώπων να διαπραγματεύονται και να ανταλλάσσουν ένα πράγμα για ένα άλλο. Φανερώνεται εδώ πως τα αίτια που προσδίδει στον καταμερισμό της εργασίας, τελικά είναι ριζωμένα σε συγκεκριμένες ανθρώπινες ανάγκες οι οποίες καλούνται να εξυπηρετηθούν πιο αποτελεσματικά μέσα από αυτόν. Ας ολοκληρωθεί η τεχνική του ανάλυση του καταμερισμού της εργασίας με την παροχή του διάσημου αποσπάσματος περί της εργοστασιακής μονάδας παραγωγής καρφιτσών.
"To take an example, therefore, from a very trifling manufacture,but one in which the division of labour has been very often taken notice of, the trade of a pin-maker: a workman not educated to this business...could scarce, perhaps, with his utmost industry, make one pin in a day, and certainly could not make twenty... I have seen a small manufactory of this kind, where ten men only were employed, and where some of them consequently performed two or three distinct operations. But though they were very poor, and therefore but indifferently accommodated with the necessary machinery, they could, when they exerted themselves, make among them about twelve pounds of pins in a day. There are in a pound upwards of four thousand pins of a middling size. Those ten persons, therefore, could make among them upwards of forty-eight thousand pins in a day. Each person, therefore, making a tenth part of forty-eight thousand pins, might be considered as making four thousand eight hundred pins in a day. But if they had all wrought separately and independently, and without any of them having been educated to this peculiar business, they certainly could not each of them have made twenty, perhaps not one pin in a day; that is, certainly, not the two hundred and fortieth, perhaps not the four thousand eight hundredth, part of what they are at present capable of performing, in consequence of a proper division andcombination of their different operations."
Για άλλη μια φορά εδώ τονίζει πως ο καταμερισμός της εργασίας είναι συμβατός με την εξειδίκευση των εργατών, με την αύξηση της παραγωγικότητας και την ενίσχυση της καινοτομίας μέσα από την ανακάλυψη νέων τεχνολογιών για την επίτευξη των παραγωγικών στόχων των ατόμων. Μας δίνει συγκεκριμένα ένα παράδειγμα, όπου μια εργοστασιακή μονάδα παραγωγής που απασχολεί μόνο 10 άτομα, είναι ικανή να διαιρέσει τα στάδια παρασκευής μιας καρφίτσας , τα οποία εκτελούνται σε σετ, από διαφορετικούς εργαζόμενους και έτσι, αυτή η μονάδα έχει τη δυνατότητα να παράξει ίσως και 48.000 καρφίτσες σε μια μέρα. Αντίθετα , αν αυτοί μόνοι τους προσπαθούσαν να διαχειριστούν ολόκληρη την παραγωγική διαδικασία, δίχως την ύπαρξη του καταμερισμού, δίχως έχοντας λάβει ειδίκευση σε συγκεκριμένες θέσεις, θεωρεί πως τότε αυτοί δεν θα ήταν ικανοί να παράξουν ούτε 20, ίσως ούτε μία τελικά καρφίτσα μέσα σε μια εργατομέρα.
Ο καταμερισμός της εργασίας συνεπώς, σύμφωνα με τον ΑΣ αποτελεί ένα τεχνικό θαύμα και επίτευγμα. Η ανάλυση του είναι πρωτίστως περιγραφική και όχι κανονιστική. Περιγράφει πρωτίστως δηλαδή, την πραγματικότητα και τις κυρίαρχες τάσεις της εποχής του. Παρ' ολ' αυτά, αν ο πλούτος των εθνών αποτελεί αξία η οποία πρέπει να επιτευχθεί, τότε δεν θα ήταν παράλογο να κρύβεται στον πυρήνα της σκέψης του μια αξιακή υποστήριξη της προαναφερόμενης περιγραφικής πραγματικότητας. Αυτός αποτελεί δηλαδή ένα από τα τεχνικά μέσα, σύμφωνα με τα οποία οι κοινωνίες θα μεταβούν σε ένα στάδιο ευημερίας και καλό είναι να γίνει.
Ταυτόχρονα, βέβαια, αξίζει να σημειωθεί, πως αυτός εν τέλει, προσεγγίζει και κάποιες καταστροφικές ανθρωπολογικές συνέπειες αυτού του φαινομένου. Πιο συγκεκριμένα μας λέει:
"In the progress of the division of labour, the employment of the far greater part of those who live by labour, that is, of the great body of the people, comes to be confined to a few very simple operations; frequently to one or two. But the understandings of the greater part of men are necessarily formed by their ordinary employments. The man whose whole life is spent in performing a few simple operations, of which the effects, too, are perhaps always the same, or very nearly the same, has no occasion to exert his understanding, or to exercise his invention, in finding out expedients for removing difficulties which never occur. He naturally loses, therefore, the habit of such exertion, and generally becomes as stupid and ignorant as it is possible for a human creature to become. The torpor of his mind renders him not only incapable of relishing or bearing a part in any rational conversation, but of conceiving any generous, noble, or tender sentiment, and consequently of forming any just judgment concerning many even of the ordinary duties of private life. Of the great and extensive interests of his country he is altogether incapable of judging; and unless very particular pains have been taken to render him otherwise, he is equally incapable of defending his country in war. The uniformity of his stationary life naturally corrupts the courage of his mind, and makes him regard, with abhorrence, the irregular, uncertain, and adventurous life of a soldier. It corrupts even the activity of his body, and renders him incapable of exerting his strength with vigour and perseverance in any other employment, than that to which he has been bred. His dexterity at his own particular trade seems, in this manner, to be acquired at the expense of his intellectual, social, and martial virtues. But in every improved and civilized society, this is the state into which the labouring poor, that is, the great body of the people, must necessarily fall, unless government takes some pains to prevent it."
Ο ΑΣ θεωρεί πως, η ύπαρξη του συνόλου του πληθυσμού, το οποίο υιοθετεί σταδικά με αυξητική τάση την ιδιότητα του του παρασκευαστή πινεζών, περιορίζεται τελικά κάτω από το βάρος μιας ή μερικών μηχανικών δραστηριοτήτων. Ως συνέπεια, ο άνθρωπος ο οποίος περνάει τη ζωή του εκτελώντας μερικές μηχανικές ενέργειες κατ'επανάληψη, χάνει την ικανότητα του περί συγκρότησης μιας ευρύτερης κατανόησης της ύπαρξης και αυτός μεταμορφώνεται στο πιο ανόητο και ανήξερο όν στο οποίο ένας άνθρωπος θα μπορούσε ποτέ να μεταμορφωθεί. Αυτή η κατάσταση τον καθιστά ανίκανο για συμμετοχή σε λογικό διάλογο, αλλά και για την ανάπτυξη κρίσης για λήψη σοφών αποφάσεων για τη διευθέτηση τόσο της προσωπικής του αλλά και για τον σχηματισμό κρίσης σχετικά με την ευρύτερη κοινωνική ζωή της χώρας του.
Για παράδειγμα υποστηρίζει πως ένα τέτοιο πλάσμα θα είναι ανίκανο να υπερασπιστεί την χώρα του, κάτω από ένα εμπόλεμο σενάριο κτλ. Η αυξημένη ειδίκευση του και αναπτυγμένη παραγωγική δυναμική του φαίνεται να εδραιώνεται εις βάρος των διανοητικών, και ευρύτερων κοινωνικών αξιών των εθνών. Ακριβώς εξαιτίας αυτής της διαπίστωσης, υποστηρίζει πως σε κάθε πολιτισμένη κοινωνία, το κράτος πρέπει να παρέμβει έτσι ώστε να αποτρέψει την γενίκευση αυτής της ανθρωπολογικής παρακμιακής κατάστασης, στην οποία θα υπάγεται, το σύνολο του πληθυσμού, μιας και η είσοδος στην αγορά εργασίας γίνεται όλο και πιο γενικευμένη.
Σε αυτό το σημείο φαίνεται να υπάρχει μια κοινωνιολογική αντίφαση μέσα στα πλαίσια σκέψης του ΑΣ ή έστω της πραγματικότητας που διαμορφώνεται. Από την μια φαίνεται να θεωρεί πως ο καταμερισμός της εργασίας αποτελεί φαινόμενο, το οποίο προέρχεται από συγκεκριμένες πτυχές της ανθρώπινης φύσης, όπως η ανάγκη για ανταλλαγή αγαθών κτλ. Αντίθετα όμως, η υλική εδραίωση αυτής της πραγματικότητας τελικά, αποτελεί επίθεση στην ανθρώπινη φύση και χαρακτήρα των ανθρώπων, τον οποίο υποτίθεται πως αυτός σαν τεχνικό μέσο εξυπηρετεί εξαρχής. Ενώ λοιπόν, από τεχνική σκοπιά ο καταμερισμός της εργασίας, η ειδίκευση, η καινοτομία και η ανάπτυξη νέων τεχνολογιών αποτελούν αξιοθαύμαστα φαινόμενα, από κοινωνιολογική σκοπιά καλλιεργούν μια παρακμιακή και φτωχική ανθρωπολογική τυπολογία.
Στην πραγματικότητα ,όπως έχει αναλυτικά διατυπώσει ο Θεόδωρος Ζιάκας ( ΘΖ ) στο έργο του «Πέρα από το Άτομο, 2003», το πρόβλημα είναι αρκετά ευρύτερο και έχει να κάνει με τη συνολική αξιακή και δομική συγκρότηση των ατομοκεντρικών κοινωνιών, που αναπτύχθηκαν τα τελευταία 200-300 χρόνια, μέσα στο νεωτερικό ιστορικό χρόνο. Ο καταμερισμός της εργασίας, αποτελεί απλά ένα ρυθμιστικό και τεχνικό σύμπτωμα, ενός ευρύτερου πολιτισμικού και εξελικτικού πολιτισμικού μονοπατιού.
Σύμφωνα με τον ΘΖ , η ανθρωπολογική μονάδα που συγκροτήθηκε από την εποχή του Διαφωτισμού και έπειτα είναι αυτή του ατόμου. Το άτομο αποτελεί μονάδα, η οποία δυνητικά μπορεί να βρίσκεται αποκομμένη από την ευρύτερη κοινωνία, τις κοινότητες και τις ανθρώπινες σχέσεις που συγκροτούνται μέσα στα πλαίσια τους. Η ύψιστη αξία του είναι η μεγιστοποίηση της αυτονομίας του. Αυτό παρουσιάζει δικά του ξεχωριστά ενδιαφέροντα, σκοπούς, τρόπους λειτουργίας κτλ. Ο «ιερός» στόχος που πρέπει να επιτύχει στην ζωή του είναι η εξατομίκευση του κάθε επιπέδου της καθημερινότητας του με βάση τις δικές του αδάμαστες επιθυμίες. Αυτή η αποστολή επιτυγχάνεται μέσα από την κυριαρχία της «ελευθερίας» των επιλογών, μια δυνατότητα την οποία παρέχουν οι ανταγωνιστικές αγορές, μέσα από την προσφορά ηλεκτρονικών γκάτζετς, οχημάτων, ρουχισμού και κάθε λογής αγαθό.
Κοινώς, η ανθρωπολογική τυπολογία της εποχής, παρουσιάζει ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά γνωρίσματα, με τις επιπτώσεις για τις οποίες ανησυχούσε και ο ΑΣ. Στοχαστές όπως ο ΘΖ θεωρούν πως το ατομοκεντρικό πρότζεκτ έκανε τον κύκλο του και παροντικά βρίσκεται σε κατάσταση ολοκληρωτικής κατάρρευσης, μέσα από την αποσύνθεση των ελκυστών της ατομοκεντρικής νεωτερικότητας. Οι ελκυστές αποτελούν φιλοσοφικό σχήμα που τροφοδοτούν με καύσιμο την ατομοκεντρική εποχή. Όταν αποσυνθεθούν καταρρέει η ιστορική φάση που θεμελιώνουν και αναπαράγουν. Μέσα από την αποδόμηση συλλογικών μορφών ταυτοτήτων και μεταγενέστερα ακόμη και μέσα από την αποδόμηση της ίδιας της θεμελιακής μονάδας και ακρογωνιαίου λίθου της νεωτερικότητας, δηλαδή το άτομο (Εξαιτίας του μεταμοντέρνου μηδενισμού), πλέον οι ατομοκεντρικές κοινωνίες στέκονται στα τελευταία ξύλινα και σάπια ποδάρια τους.
Αξίζει να σημειωθεί πως το διάστημα της ζωής του ΑΣ ξεδιπλώνεται μεταξύ των ετών 1723 και 1790. Αυτός λοιπόν βίωσε κυρίως την γέννηση της ατομοκεντρικής συνείδησης και πολιτισμού και όχι το μεγαλύτερο μέρος της ανάπτυξης και ακμής της ατομοκεντρικής νεωτερικότητας. Επιπρόσθετα, μεταγενέστεροι στοχαστές σαν τον ΘΖ πρόλαβαν να βιώσουν την παρακμιακή πολιτισμική φάση της ιστορικής ατομοκεντρικής περιόδου. Οι εσωτερικές ανθρωπολογικές και πολιτισμικές αντιφάσεις της νεωτερικής εποχής έχουν αναπτυχθεί και ξεδυπλωθεί σε σπουδαίο βαθμό πλέον, και τα αρνητικά αποτελέσματα που επιφέρουν έχουν πολλαπλασιαστεί και εκτροχιαστεί. Εξαιτίας των περιορισμών του ιστορικού χρόνου, οι ανησυχίες του ΑΣ, ακριβώς επειδή τοποθετείται στην αφετηρία της ατομοκεντρικής εποχής, παραμένουν εστιασμένες σε συγκεκριμένα υποπεδία σαν τον καταμερισμό της εργασίας.Τα καλύτερα και τα χειρότερα βρίσκονταν μπροστά του ακόμη. Η ολιστική αξιολόγηση ολόκληρου του ιστορικού κύκλου των τελευταίων 200-300 χρόνων, μπορεί να προσφέρει μια αρκετά πιο οξυδερκής ανάλυση σχετικά με τα προβλήματα αυτά.
Ο ΑΣ δεν ήταν σε θέση να δει πως η κύρια ανθρωπολογική αντίφαση της εποχής, δεν προερχόταν τελικά μόνο από συγκεκριμένα φαινόμενα σαν τον καταμερισμό της εργασίας, αλλά και από την συγκρότηση μιας ευρύτερης ανθρωπολογικής κατηγορίας του ατόμου/ μισθωτού, ο οποίος λειτουργεί πρωτίστως με όρους ιδιοτέλειας, στην περίπτωση μας, με όρους χρηματικού κέρδους. Ο άνθρωπος ο οποίος καλείται από κάθε πρότυπο και κύτταρο της κοινωνίας να εστιάσει την προσοχή του πρωτίστως ή και αποκλειστικά ως προς την επίτευξη κέρδους και την ανάπτυξη του επιχειρείν και την ενασχόληση του μόνο με την ατομική/ προσωπική του ελευθερία και απολαύσεις, δεν θα ήταν στη τελική ικανός, να συγκινηθεί εύκολα με ευρύτερες κοινωνικές αξίες, μιας και αυτός έχει μετασχηματιστεί σε έναν μονοδιάστατο κερδοσκοπικό και ναρκισσιτικό πλάσμα. Βλέπουμε, πως 300 χρόνια μπροστά, δηλαδή σήμερα, η ατομοκεντρική νεωτερικότητα έχει ήδη επιτελέσει τον χρονικά περιορισμένο προοδευτικό της ρόλο, στην απεγνωσμένη της προσπάθεια να ξεφύγει από τον δεσποτισμό του κλήρου και του βασιλιά. Το άτομο του σήμερα εντοπίζεται στην απεικόνιση των συντρόφων του Οδυσσέα, οι οποίοι μεταμορφωμένοι σε γουρούνια, αρνιόντουσαν να αναλάβουν τις ευθύνες τους, και ενεργά επιζητούσαν την παράταση μιας κατάστασης η οποία μπορεί να συνοψιστεί ώς εξής « Ό,τι φάμε, ό,τι πιούμε και ό,τι αρπάξει ο κώλος μας».
Άραγε αν μπορούσε επίσης ο ΑΣ, να αξιολογήσει ολοκληρωτικά την ιστορική φάση της νεωτερικότητας, θα συνέχιζε να υποστηρίζει την παροντική τάξη πραγμάτων, θα συνέχιζε να πρόσφερει μετριοπαθείς λύσεις ή θα απέβλεπε εξαιτίας των τμηματικών και κατακερματισμένων ανησυχιών του, σε μια νέα επιζήτηση για την συγκρότηση ενός εξ' ολοκλήρου εναλλακτικού πολιτισμικού και κοινωνικού υποδείγματος; Αυτό είναι κάτι το οποίο κανείς δεν είναι σε θέση να γνωρίζει.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ
1.Smith, A. (1999). An inquiry into the nature and causes of the wealth of nations (Electronic Classics Series). Pennsylvania State University. (Original work published 1776). pp.13. Retrieved from:https://www.rrojasdatabank.info/Wealth-Nations.pdf
2.Smith, A. (1999). An inquiry into the nature and causes of the wealth of nations (Electronic Classics Series). Pennsylvania State University. (Original work published 1776). pp.18. Retrieved from:https://www.rrojasdatabank.info/Wealth-Nations.pdf
3.Smith, A. (1999). An inquiry into the nature and causes of the wealth of nations (Electronic Classics Series). Pennsylvania State University. (Original work published 1776). pp.11. Retrieved from:https://www.rrojasdatabank.info/Wealth-Nations.pdf
4.Smith, A. (1999). An inquiry into the nature and causes of the wealth of nations (Electronic Classics Series). Pennsylvania State University. (Original work published 1776). pp. 367. Retrieved from:https://www.rrojasdatabank.info/Wealth-Nations.pdf
5.Ζιάκας, Θ. (2003.). ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΤΟΜΟ - ΤΟ ΑΙΝΙΓΜΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ . ΑΡΜΟΣ.
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου