Η Περίπτωση των ΗΠΑ
"The American free market system is the greatest engine for prosperity and opportunity that the world has ever seen. Freedom works." - Ted Cruz
Τυπικά, η εξήγηση η οποία παρέχεται στο δημόσιο διάλογο, για τη δικαιολόγηση της οικονομικής επιτυχίας του «Δυτικού» κόσμου, είναι η υιοθέτηση του ανώτερου διοικητικού μηχανισμού της ελεύθερης και ανταγωνιστικής αγοράς. Στην πραγματικότητα, μια εξαιρετικά σημαντική και βασική παράμετρος ήταν αυτή της αποικιοκρατίας. Στο παρόν κείμενο όμως το σημείο εστίασης θα είναι κάτι το διαφορετικό.
Όπως έχει εξηγήσει και στο βιβλίο της « Entrepreneurial state » η Mariana Mazzucato ( 2013 ), φαίνεται πως το κράτος έχει παίξει ιστορικά σημαντικό, ενεργό και καθοριστικό ρόλο για την ανάπτυξη των οικονομιών, σχηματίζοντας ένα υβριδικό κρατικο - καπιταλιστικό πλέγμα, ένα έντονα συνδεδεμένο κόμβο συνεργασίας και επικοινωνίας μεταξύ του κάθε υλικού του ( κράτος & αγορά ). Αυτός, με βάση στρατηγικούς συντονισμούς επιτυγχάνει τους απώτερους οικονομικούς, πολιτικούς και γεωπολιτικούς στόχους του.
Τυπικά οι μεγάλες οικονομίες, αλλά και τα μεγάλα κέντρα εξουσίας, όπως η Κίνα, οι ΗΠΑ, η Γερμανία, η Βρετανία, η Γαλλία, η Ρωσία κτλ. αναπτύχθηκαν μέσα από μια διαδικασία κρατικά καθοδηγούμενης αγοράς, η οποία ενδεχομένως να επέφερε καλύτερα αποτελέσματα από το ελεύθερο « κλασικό » υπόδειγμα.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η ιστορική περίπτωση των ΗΠΑ. Ο Adam Smith ( AS ) είχε προτείνει οι χώρες να ακολουθήσουν τη στρατηγική του « Absolute Advantage ». Μεταγενέστερα, ο οικονομολόγος David Ricardo συγκρότησε επίσημα τον όρο « Comparative Advantage ». Ο ΑS λοιπόν, αν όχι άμεσα, με βάση τη λογική της σκέψης του, θα συμβούλευε τις ΗΠΑ, να επικεντρωθούν και να επενδύσουν σε δραστηριότητες και τομείς στους οποίους ήταν ήδη καλές ή υπερείχαν συγκριτικά και συνεπώς να μην προσπαθήσουν να ανταγωνιστούν την ήδη αναπτυγμένη Βρετανία στο βιομηχανικό τομέα.
Εκείνος, θα θεωρούσε ή τουλάχιστον με βάση ύστερες ερμηνείες που επικράτησαν, πως οι ΗΠΑ έπρεπε να εστιάσουν στην αγροτική παραγωγή, μιας και θα ήταν πιο αποδοτικοί σε αυτό, και πως δεν θα έπρεπε να δώσουν πρωτίστως έμφαση στην οικοδόμηση βιομηχανικής παραγωγής. Αντίθετα, θα έπρεπε να εισάγουν τα ανώτερα βρετανικά βιομηχανικά αγαθά, ενώ ταυτόχρονα θα έπρεπε να εστιάσουν στις δικές τους παραγωγικές δυνατότητες και να εξάγουν ρύζι, ψάρια, βαμβάκι κτλ. Με βάση αυτή τη σκέψη, η κήρυξη κόντρας από τις ΗΠΑ, προς την Βρετανία μέσα από τη χρήση δασμών και προστατευτικών πολιτικών ( όπως και έγινε ), θα επέφερε μια ήττα για τις πρώτες ή θα επιβράδυνε τουλάχιστον την αναπτυξιακή τους πορεία.
Ιστορικά λοιπόν, οι ΗΠΑ έκαναν ακριβώς το αντίθετο. Οι διαχειριστές των ΗΠΑ, φαίνεται να είχαν κατανοήσει πως αν δεν είχαν δώσει έμφαση στο να αναπτύξουν τη δικιά τους βιομηχανική βάση, θα παρέμεναν για πάντα εξαρτημένοι και υποτελείς στις ανώτερες ευρωπαϊκές αυτοκρατορικές δυνάμεις, και πως σε περίπτωση κλεισίματος της αγοράς, θα βρίσκονταν αντιμέτωποι με σημεία και τέρατα. Η προσωποποίηση αυτής της αντίληψης κρυσταλλώνεται με τον Alexander Hamilton ( 1791 ), ο οποίος ήταν ο πρώτος υπουργός οικονομικών της Αμερικής, όπου μέσα από την έκδοση του εγγράφου του « Report on Manufactures », παρουσίασε μια σειρά λόγων, με βάση τους οποίους θα έπρεπε να αναπτυχθεί η βιομηχανία στη χώρα.
Αναγνωρίστηκε λοιπόν, πως δεν μπορούσαν να επιβιώσουν σε ένα περιβάλλον ελεύθερου και δίκαιου ανταγωνισμού -απέναντι στον ήδη ώριμο Βρετανικό γίγαντα- και έτσι η κυβέρνηση ανέλαβε ενεργό ρόλο για την προστασία της βρεφικής τότε αμερικανικής βιομηχανίας. Τελικά από τον 19 αι. μέχρι τις αρχές ή και μέσα του 20 αι., οι ΗΠΑ αγνόησαν τη τυπική συμβουλή που θα έδινε ο ΑS και επέβαλαν ένα σύστημα εξαιρετικά υψηλού προστατευτισμού ( σε επίπεδο δασμών 30-50 % ) για τα εισαγόμενα βρετανικά αγαθά, έτσι ώστε να εξαναγκαστούν οι εγχώριοι καταναλωτές να αγοράζουν εγχώρια αμερικανικά προϊόντα. Επιπρόσθετα, είχαν εθνική τράπεζα για σταθεροποίηση του νομίσματος και για την παροχή πίστωσης στις αναπτυσσόμενες βιομηχανίες τους κτλ.
Αγνοώντας την τυπική συμβουλή του ΑS ( ή αυτό που ερμηνεύτηκε σαν συμβουλή του ), οι ΗΠΑ από απλοί προμηθευτές πρώτων υλών για την Ευρώπη, εξελίχθηκαν σε μια μεγάλη βιομηχανική δύναμη, η οποία τελικά ξεπέρασε, κατά μήκος του ιστορικού χρόνου τη Βρετανία, μεταμορφώνοντας τον εαυτό της, στην κυρίαρχη υπερδύναμη πάνω στην επιφάνεια του πλανήτη. Αυτές έφτασαν την ακμή της εξελικτικής τους διαδικασίας ως κέντρο εξουσίας, στα χρόνια της μεταπολεμικής εποχής, και ιδιαίτερα κατά τη φάση της μονοπολικής στιγμής τους, ( 1991- 2014-22 χονδρικά ),όπου κυριάρχησαν για ένα βραχύ χρονικό διάστημα, ως η μόνη κυρίαρχη υπερδύναμη, χωρίς σοβαρό ανταγωνισμό.
Παροντικά η πολυπολική εποχή έχει ήδη ξεκινήσει και νέοι συσχετισμοί δημιουργούνται ήδη. Οι ΗΠΑ βρίσκονται σε κατάσταση διοικητικής & τεχνικής παρακμής ( η βαθύτερη πολιτισμική παρακμή είχε ήδη ξεκινήσει προ πολλού ), παραμένοντας όμως ακόμη εξαιρετικά ισχυρές, και απασχολώντας μια θέση ,μέσα στις πρώτες τέσσερις δυνάμεις της εποχής, μαζί με την Κίνα, την Ρωσία και την Ινδία.
To ενιαίο κρατικο-αγοραίο σύμπλεγμα των ΗΠΑ εμφανίζεται και κάτω από πολλές άλλες τροπικότητες. Για λόγους οικονομίας θα παρουσιαστεί ένας συγκεκριμένος άξονας ύπαρξης. Για παράδειγμα στο πως κατασκευάστηκε και αναπτύχθηκε ο τεχνολογικός της τομέας, από υπολογιστές, το ίντερνετ, τεχνολογίες λέιζερ, το GPS κτλ. τα οποία αναπτύχθηκαν στον κρατικό τομέα για μερικές δεκαετίες χονδρικά, για εξυπηρέτηση γεωστρατηγικών - πολεμικών αναγκών. Αργότερα, ακολούθησε η μεταβίβαση αυτής της τεχνολογίας στους ιδιώτες και στην αγορά, για την ολοκλήρωση της διαδικασίας της εξατομίκευσης της καθημερινότητας του ατόμου / καταναλωτή, εγχείρημα το οποίο οι αγορές είναι όντως καλύτερα εξοπλισμένες να φέρουν εις πέρας.
Η συνέπεια αυτής της διαδικασίας ήταν η κυριαρχία της « ελευθερίας » της επιλογής, που παρέχουν οι αγορές και η σύζευξη προσωπικότητας ενός συγκεκριμένου καταναλωτή με τις ιδιότητες και χαρακτηριστικά ενός συγκεκριμένου μοντέλου αυτοκινήτου, ενδύματος, κινητού κτλ. Η υλικότητα της τεχνολογίας αλλάζει μορφή, ανάλογα το αναπτυξιακό στάδιο της, τους φορείς στους οποίους υπάγεται και τους λόγους που κατασκευάζεται. Το κράτος και η αγορά καλούνται να δημιουργήσουν δέσμες επικοινωνίας μεταξύ τους, για να καλύψουν διαφορετικές αλλά και αλληλοσυμπληρωματικές « ιερές » αποστολές.
Σημαντική υποσημείωση: H κρατικά καθοδηγούμενη αγορά, η οποία υπάρχει σε διάφορα επίπεδα έντασης, από την πιο σχετικά ήπια μορφή της στις ΗΠΑ και στην πιο έντονη και βαριά μορφή της στην Κίνα, δεν θα πρέπει να ταυτιστεί εσφαλμένα - όπως γίνεται και πολύ συχνά- με τον σοσιαλισμό, όπου με βάση βαθύτερης μελέτης της πολιτικής του φιλοσοφίας, ο αναγνώστης θα είναι σε θέση να κατανοήσει, πως δεν σκοπεύει απλά στην εδραίωση της πιο βαριάς κρατικο-αγοραίας εκδοχής του προαναφερόμενου φαινομένου, αλλά στην υπέρβαση αυτού του διπολικού υλικού για τη δημιουργία νέων κοινωνικών δυνάμεων και τρόπων συσχέτισης της κοινωνίας.
Το επιχείρημα που ξεδιπλώνεται εδώ , δεν είναι πως η Κίνα και οι ΗΠΑ είναι κομμουνιστικές χώρες, για να ερεθιστούν οι οπαδοί της ελεύθερης αγοράς, ούτε πως επειδή αυτό το μοντέλο δουλεύει καλύτερα, θα έπρεπε να είναι και πρότυπο, το οποίο καλό θα ήταν να υιοθετηθεί καθολικά για λόγους αποδοτικότητας. Το νόημα εμπεριέχεται στο πως ο υπαρκτός καπιταλισμός ιστορικά, όπως και ο υπαρκτός σοσιαλισμός παρεκκλίνουν σε σημαντικό βαθμό από την πολιτική και οικονομική τους φιλοσοφία, και πως στην περίπτωση του υπαρκτού καπιταλισμού, το μοντέλο που κυριάρχησε ήταν ο κρατικός καπιταλισμός, σε διάφορες αποχρώσεις, βαθμούς και εντάσεις, ενώ η φιλελεύθερη εκδοχή του, παραμένει σε μεγάλο βαθμό μια φαντασία την οποία συζητούν πολλοί ακαδημαϊκοί, στα θεωρητικά σεμινάρια και συνέδρια στα οποία παρευρίσκονται ετησίως. Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει και με τη περίπτωση του ελευθεριακού σοσιαλισμού και τους ακαδημαϊκούς του υποστηρικτές στην αντίπερα όχθη.
* Είναι πιθανό πως στο παραπάνω κείμενο μπορεί να υπάρχουν ορισμένες τεχνικές παρανοήσεις ή ανακρίβειες σχετικά με την συγκρότηση ορισμένων ορολογιών, καθώς και σε ποια πρόσωπα αυτές αποδίδονται κτλ. Αυτά τα πιθανά σφάλματα δεν είναι ικανά όμως να ακυρώσουν την εγκυρότητα του σχολιασμού στον πυρήνα του.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ
1. Mazzucato, M. (2013). The Entrepreneurial State: Debunking Public vs Private Sector Myths. Penguin Books.
2. Republican Government: Alexander Hamilton, Report on Manufactures. (n.d.). Press-Pubs.uchicago.edu. https://press-pubs.uchicago.edu/founders/documents/v1ch4s31.html
3. Douglas A. The Aftermath of Hamilton’s “Report on Manufactures.” 2003. Retrieved from: https://www.nber.org/system/files/working_papers/w9943/w9943.pdf#:~:text=Hamilton.%20argued%20that%20%E2%80%9Cthe%20incitement%20and%20patronage,%E2%80%93%20the%20bounties%20premiums%20and%20other%20artificial.
4. Segal,T. (2024, June 27). Comparative Advantage & Absolute Advantage in Intl Trade. Investopedia. Retrieved: https://www.investopedia.com/ask/answers/033115/what-difference-between-comparative-advantage-and-absolute-advantage.asp
5. Newsroom. (2024, August 24). Η επίτευξη της ειρήνης στη νέα πολυπολική εποχή. Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ; Η Καθημερινή. https://www.kathimerini.gr/opinion/563186035/i-epiteyxi-tis-eirinis-sti-nea-polypoliki-epochi/
Mazzucato, M. (2013). The Entrepreneurial State: Debunking Public vs Private Sector Myths. Penguin Books.
Mazzucato, M. (2013). The Entrepreneurial State: Debunking Public vs Private Sector Myths. Penguin Books.
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου