Άνταμ Σμιθ ( I ) :Το «Αόρατο Χέρι» στην Πραγματική του Διάσταση - Από το Δία, στην Πρόνοια και τον Εγχώριο Προστατευτισμό
"The invisible hand of the market was far more effective than the visible hand of government in mobilizing, not only material resources for immediate self-seeking ends, but also sympathy for unselfish charitable ends." - Milton Friedman ( 1977 )
Η έννοια της αόρατης χείρας της ελεύθερης αγοράς -την οποία πρώτο εισήγαγε ο Άνταμ Σμιθ ( ΑΣ )- αποτελεί μια από τις πιο παρεξηγημένες έννοιες την οποία επικαλούνται τυπικά άτομα που θα κατατάσσαμε στα δεξιά του πολιτικού φάσματος. Ο ΑΣ χρησιμοποίησε τη φράση αυτή, κάτω από τρεις διαφορετικές περιστάσεις, σε τρία διαφορετικά έργα του, με διαφορετικό περιεχόμενο κάθε φορά. Ουσιαστικά το αληθινό περιεχόμενο της έχει ήδη συμπυκνωθεί στον τίτλο του άρθρου.
Η πρώτη χρήση του αόρατου χεριού εμφανίζεται στην « Ιστορία της Αστρονομίας » (1795), η δεύτερη στο έργο του « H Θεωρία των Ηθικών Συναισθημάτων » (1759 ) και η τρίτη στο « Ο Πλούτος των Εθνών » ( 1776 ). Παρακάτω, θα εξεταστεί η κάθε χρήση του όρου αυτού και έπειτα -τα πραγματικά σμιθιανά χέρια- θα συγκριθούν με τις μεταγενέστερες χρήσεις τους, οι οποίες προέρχονται από την οικονομική σχολή του Σικάγου, από τον ακραίο δεξιό φιλελευθερισμό, από σχολές κοινωνικού δαρβινισμού και ηθικού εγωισμού κτλ. Κατάφεραν τελικά αυτά τα ρεύματα σκέψης να μεταλαμπαδεύσουν στη συνείδηση του κόσμου, το πραγματικό εννοιολογικό περιεχόμενο των χειρών ή τελικά προσπάθησαν ( και πέτυχαν στην τελική ) την οικειοποίηση του όρου, για την εγκυροποίηση της δικιάς τους κοσμοθεωρίας, στα μάτια του ευρύτερου διαθέσιμου κοινού;
Το ακόλουθο κείμενο έχει τρεις απλούς στόχους:
1. Να παρουσιάσει τις πραγματικές χείρες του ΑΣ.
2. Nα αξιολογήσει με αφετηρία το τότε, αλλά και με βάση την ιστορική εξέλιξη των κοινωνιών και την παροντική πραγματικότητα, κατά το πόσο, τα επιχειρήματα του ήταν βάσιμα τότε, αλλά και σήμερα.
3. Να συγκριθούν τα αόρατα χέρια του -πόσο συμβατά είναι δηλαδή- με βάση τις μεταγενέστερες νεοφιλελεύθερες ερμηνείες περί μιας τέλειας ή σχεδόν εξαιρετικά αποδοτικής ελεύθερης και ανταγωνιστικής αγοράς, η οποία έχει την ικανότητα να αυτορρυθμίζεται τέλεια μόνη της ή τουλάχιστον εξαιρετικά καλά, κάτω από όλες ή τουλάχιστον κάτω από ένα μεγάλο ποικιλόμορφο εύρος πιθανών συνθηκών.
Ας παρουσιαστεί σε πρώτη φάση, η αναφορά από την « Ιστορία της Αστρονομίας ». Ο ΑΣ λέει:
« Hence the origin of Polytheism, and of
that vulgar superstition which ascribes all the irregular events of
nature to the favour or displeasure of intelligent, though invisible
beings, to gods, daemons, witches, genii, fairies. For it may be
observed, that in all Polytheistic religions, among savages, as well as
in the early ages of Heathen antiquity, it is the irregular events of
nature only that are ascribed to the agency and power of their gods.
Fire burns, and water refreshes; heavy bodies descend, and lighter
substances fly upwards, by the necessity of their own nature; nor
was the invisible hand of Jupiter ever apprehended to be employed
in those matters. »
Εξετάζοντας τον ΑΣ λοιπόν, η πρώτη χρήση του αόρατου χεριού είναι λογοτεχνική και ειρωνική. Εξηγεί πως οι αρχαίοι εκλογίκευαν υλιστικά τα συνηθισμένα και καθημερινά φυσικά φαινόμενα, όπως την κίνηση μιας πέτρας, η οποία πέφτει στο έδαφος και μένει εκεί, διότι αυτή είναι η φύση της. Ταυτόχρονα πιο τρομαχτικά, απρόβλεπτα, ακανόνιστα συμβάντα, όπως μια καταιγίδα, κεραυνοί, πανδημίες κτλ. αυτά ήταν φαινόμενα θεϊκής προέλευσης και λειτουργούσαν σαν σημάδια, τα οποία φανέρωναν την εύνοια ή τη δυσαρέσκεια των θεών.
Οι αρχαίοι υποστηρίζει, πως για να καλύψουν το γνωσιακό κενό τους, προσέδιδαν τελικά υπερφυσικές εξηγήσεις και αιτίες σε φυσικά και τότε μη κατανοητά και μη προσβάσιμα φυσικά φαινόμενα. Γι' αυτούς είναι λες και το « ελεύθερο χέρι του Δία » καθοδηγεί τα σπουδαία φυσικά φαινόμενα του γνωστού κόσμου τους, ενώ για τα απλοϊκά και μη εντυπωσιακά καθημερινά πράγματα, δεν αποδίδεται από αυτούς μια θεϊκή αιτιότητα. Η πρώτη χρήση συνεπώς, δεν έχει καμία σχέση με τη πολιτική και οικονομική ζωή. Δεν αποτελεί τίποτα περισσότερο από ένα λογοτεχνικό σχήμα.
Τον ενδιάμεσο σταθμό αναφοράς, θα αποτελέσει η επανεμφάνιση του χεριού στο έργο του « H Θεωρία των Ηθικών Συναισθημάτων » (1759 ) . Ας εστιαστεί η προσοχή μας στα γραφόμενα:
« he proud and unfeeling landlord views his extensive fields, and without a thought for the wants of his brethren, in imagination consumes himself the whole harvest ... [Yet] the capacity of his stomach bears no proportion to the immensity of his desires... the rest he will be obliged to distribute among those, who prepare, in the nicest manner, that little which he himself makes use of, among those who fit up the palace in which this little is to be consumed, among those who provide and keep in order all the different baubles and trinkets which are employed in the economy of greatness; all of whom thus derive from his luxury and caprice, that share of the necessaries of life, which they would in vain have expected from his humanity or his justice...The rich only select from the heap what is most precious and agreeable. They consume little more than the poor, and in spite of their natural selfishness and rapacity, though they mean only their own convenience, though the sole end which they propose from the labors of all the thousands whom they employ, be the gratification of their own vain and insatiable desires, they divide with the poor the produce of all their improvements... They are led by an invisible hand to make nearly the same distribution of the necessaries of life, which would have been made, had the earth been divided into equal portions among all its inhabitants, and thus without intending it, without knowing it, advance the interest of the society, and afford means to the multiplication of the species. When Providence divided the earth among a few lordly masters, it neither forgot nor abandoned those who seemed to have been left out in the partition. »
Η δεύτερη αόρατη χείρ αποτελεί ένα επιχείρημα υπέρ μιας σχετικής ισότητας. Αναγνωρίζει πως οι γαιοκτήμονες αποτελούν εγωιστικές προσωπικότητες δίχως λυτρωτικές ιδιότητες. Δίχως δισταγμό, αν μπορούσαν, με το που το βλέμμα τους θα άγγιζε τις απέραντες σοδιές τους, θα καταβρόχθιζαν ολόκληρο το μέγεθος τους, για τον εαυτό τους, δίχως την παραμικρή σκέψη για τον συνάνθρωπο τους.
Διακρίνει πάντως, πως ενώ όμως η επιθυμία τους είναι άπειρη, το στομάχι τους, αποτελεί ένα πεπερασμένο βιολογικό όργανο, το οποίο εν τέλει θα υπερκορεστεί, όσο λαίμαργοι και να είναι. Θα εξαναγκαστούν λοιπόν, μέσα από αγανάκτηση, αλλά και για λόγους συμβίωσης με το προσωπικό υπηρετικό τους, να παραδώσουν την υπόλοιπη σοδιά προς τους τελευταίους. Το προϊόν που θα απομείνει θα είναι τόσο μεγάλο, και θα μοιραστεί σχετικά με ισότιμο τρόπο στους δούλους τους, έτσι ώστε όλοι να έχουν μια δίκαιη μοιρασιά από αυτό, λες και ένα « αόρατο χέρι », μια θεία πρόνοια, φρόντισε να γίνει με κατάλληλο τρόπο ο διαμοιρασμός του,για να εξασφαλιστεί η επιβίωση και ο πολλαπλασιασμός του ανθρώπινου γένους.
Μέσα στο συγκεκριμένο παράδειγμα εμπεριέχεται πιθανώς και το σπέρμα σκέψης, το οποίο οδήγησε στον σχηματισμό της έννοιας « Trickle Down Economics », πως δηλαδή, η ευημερία των ήδη πλούσιων είναι μια συνολικά θετική εξέλιξη για την ευρύτερη κοινωνία, μιας και το χρήμα θα έχει την τάση - όπως ακριβώς οι πέτρες και το νερό για τους αρχαίους- να ρέει προς τα κάτω.
Αξίζει να σημειωθεί, πως στα χρόνια του « Embedded Liberalism », δηλαδή την περίοδο που πολλοί ονομάζουν σαν « Τα Χρυσά Έτη του Καπιταλισμού », ένα χρονικό διάστημα περίπου από το 1945 έως και το 1973, υπήρχε όντως ουσιαστική ανάπτυξη και μάλιστα ισότιμη ανάπτυξη για τα χαμηλά κοινωνικά στρώματα της τότε εποχής. Ακριβώς το αντίθετο παρατηρείται χονδρικά, από το 1980 μέχρι και σήμερα, κάτω από τον ευρύτερο ιστορικό κύκλο της διεθνής των αγορών, όπου υλοποιήθηκε η συστημική αναδιανομή του πλούτου προς τα πάνω, με ολοένα και αυξανόμενες και όλο και πιο ακραίες μορφές κοινωνικών ανισοτήτων.
Αξίζει όμως να σημειωθούν και οι πραγματικοί λόγοι, οι οποίοι οδήγησαν σε αυτή τη μεταβολή. Μετά το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου η Ευρώπη και η Ιαπωνία ήταν « κατεστραμμένες», αφού ο πόλεμος διεξάχθηκε στα δικά τους εδάφη. Οι ΗΠΑ όχι μόνο δεν επηρεάστηκαν αρνητικά αλλά βρίσκονταν εξαιτίας αυτής της έκβασης και υπερβολικά μπροστά. Είχαν μάλιστα τέτοιο προβάδισμα, όπου δημιουργήθηκε ένα σοβαρό πρόβλημα. Υπέφεραν από υπερπαραγωγή αγαθών, τα οποία δεν μπορούσε να τα αγοράσει κανείς. Έπρεπε να συγκροτηθούν νέες αγορές για την απορρόφηση των αγαθών αυτών, κάτι που οδήγησε στην ανοικοδόμηση της Ευρώπης και της Ιαπωνίας, καθώς και ακολούθησε το σταδιακό άνοιγμα των αγορών στις υπανάπτυκτες χώρες της Αφρικής, Λατινικής Αμερικής και της Ασίας.
Επιπρόσθετα, στη συγκεκριμένη περίπτωση, όντως πάλι μπορεί να υποστηριχθεί, πως η δεύτερη αναφορά υποστηρίζει συνθήκες, όπου η ιδιοτέλεια του ατόμου και μόνο, εντελώς συμπτωματικά, μπορεί να οδηγήσει σε θετικά αποτελέσματα για το σύνολο της κοινωνίας. Πράγμα που από στατιστική σκοπιά αποτελεί απλά ένα « Truism », κοινώς, όντως είναι αλήθεια πως κάποιες φορές, μέσα από μια αναρίθμητη θάλασσα κοινωνικών αλληλεπιδράσεων και σεναρίων, η ιδιοτέλεια μπορεί να συνδεθεί, με πρόνοια, δίχως να υπάρχει η αντίστοιχη πρόθεση περί εμφάνισης αυτής.
Η αντιμετώπιση του προαναφερόμενου τεχνικού προβλήματος ήταν ζωτικής σημασίας, διότι εναλλακτικά οι ΗΠΑ θα βίωναν μια μεγάλη οικονομική καταστροφή και θα ακολουθούσε περίοδος ύφεσης. Κανείς δεν ήθελε να ξανά βιώσει μια παραλλαγή της « Μεγάλης Ύφεσης » του 1929. Το σχέδιο Marshall ( 1948 ) αποτέλεσε τελικά τη σωτήρια ένεση, η οποία παρέτεινε τη ζωή των ασθενών. Η συγκρότηση της μεταπολεμικής μεσαίας τάξης, ήταν πρωτίστως μια στρατηγική επιλογή, για την διάσωση της αμερικανικής οικονομίας, και το κερασάκι στη τούρτα, είναι πως έγινε με τέτοιο τρόπο, όπου διασφάλισε την υποταγή της Ευρώπης, στην αυτοκρατορική αμερικανική αρχή της εποχής.
Κατά έναν ειρωνικό τρόπο, το επιχείρημα του ΑΣ επιβεβαιώνεται, μιας και η ιδιοτέλεια των ΗΠΑ ήταν αυτή που « έσωσε » τελικά την Ευρώπη. Το ίδιο επιχείρημα όμως, διέλυσε αυτό το πρότυπο κοινωνικού κράτους και ρυθμιζόμενης οικονομίας και πεδίου σχηματισμού συμφωνίας και ισορροπίας μεταξύ, του κράτους, της κοινωνίας και του κεφαλαίου, όταν ο επιχειρηματικός κόσμος, για λόγους προσωπικών συμφερόντων πάλι, κήρυξε « επίθεση » ως προς αυτή την τάξη πραγμάτων. Τα κερδοσκοπικά κίνητρα οδήγησαν στο πρότζεκτ της απόλυτης κυριαρχίας της παγκόσμιας αγοράς. Για την ανίχνευση της εκκίνησης του κομβικού σημείου αλλαγής, ενδεικτικά διαβάστε το Powell Μemorandum ( 1971 ).
Κοινώς, η ιστορία δεν κινείται γραμμικά, τα « Τrickle Down », ακόμη και αν κάποτε επιτεύχθηκαν για στρατηγικούς λόγους εξυπηρέτησης συμφερόντων, τελικά ακυρώθηκαν στην παροντική ιστορική φάση, ακριβώς εξαιτίας των ιδιοτελικών κινήτρων που τα εδραίωσαν εξαρχής. Η εστίαση αποκλειστικά σε ιδιοτελικά κίνητρα δράσης, δεν αποτελεί εμπειρικά ένα συνεπή παράγοντα αναπαραγωγής της κοινωνικής ευημερίας.
Ας εισαχθεί το τρίτο και τελευταίο αόρατο χέρι του ΑΣ, το οποίο εμφανίζεται στο γνωστότερο έργο του « Ο Πλούτος των Εθνών » ( 1776 ). Εδώ ο ΑΣ μας λέει τα εξής:
«...every individual necessarily labours to render the annual revenue of the society as great as he can. He generally, indeed, neither intends to promote the public interest, nor knows how much he is promoting it. By preferring the support of domestic to that of foreign industry, he intends only his own security; and by directing that industry in such a manner as its produce may be of the greatest value, he intends only his own gain, and he is in this, as in many other cases, led by an invisible hand to promote an end which was no part of his intention. Nor is it always the worse for the society that it was no part of it. By pursuing his own interest he frequently promotes that of the society more effectually than when he really intends to promote it. I have never known much good done by those who affected to trade for the public good. It is an affectation, indeed, not very common among merchants, and very few words need be employed in dissuading them from it.»
Εδώ ο ΑΣ παρουσιάζει ένα επιχείρημα, για να αντιταχθεί τις δυνητικά αρνητικές συνέπειες που ίσως θα υπέφεραν οι κοινωνίες ( και τελικά υπέφεραν ), κατά την εμφάνιση της μεταγενέστερης εποχής της παγκοσμιοποιημένης οικονομίας. Το « εργαλείο » το οποίο θωρακίζει τις κοινωνίες κατά αυτού του «κακού» είναι μια υποκατηγορία ενός « home bias ». Eξηγεί δηλαδή, πως ένας έμπορος, μπορεί να νοιάζεται μόνο για το δικό του καλό, και όχι γι'αυτό της χώρας του. Θα μπορούσε θεωρητικά, να μην επενδύσει εγχώρια και να μεταφέρει τη δραστηριότητα του σε ξένα εδάφη. Αυτό όμως θα ήταν κακό για το σύνολο της χώρας του, μιας και αυτή θα έχανε απραίτητες επενδύσεις.
Σύμφωνα με τον AΣ, ο έμπορος για λόγους ιδιοτέλειας θα προτιμήσει να επενδύσει και να επικεντρωθεί στο δικό του έθνος. Για παράδειγμα πιθανώς θα ήθελε να αποφύγει ναυάγια, ξένους και άγνωστους νόμους, πειρατικές επιθέσεις κτλ. Η διαδικασία επικέντρωσης σε εξωτερική επένδυση σε σύγκριση με την εγχώρια, μπορούσε εξαιτίας όλων αυτών των τεχνικών δυσκολιών να γεμίσει τον έμπορο με ένα αίσθημα φόβου και ανασφάλειας ή απώλειας ελέγχου εξαιτίας της απουσίας της άμεσης επιτήρησης της επιχειρηματικής δομής του.
Αν και εκείνη την εποχή, το επιχείρημα αυτό θα χαρακτηριζόταν από έναν βαθμό εγκυρότητας, παροντικά η τεχνική βάση των κοινωνιών έχει αναπτυχθεί τόσο πολύ και με τροπικότητες τόσο φιλικές ως προς τον χαρακτήρα του διεθνούς εμπορίου και του επιχειρείν, όπου η «διεθνοφοβία» των επενδυτών αποτελεί φάντασμα του παρελθόντος. Εύλογα λοιπόν, κάποιος μπορεί να αντιληφθεί πως υπό την σημερινή κυριαρχία των παγκοσμιοποιημένων αγορών, αυτή η μορφή « home bias » δεν είναι ικανή να δράσει προληπτικά ή θωρακιστικά ως προς τις αρνητικές πλευρές της ύστερης νεοφιλελεύθερης πραγματικότητας.
Η ειρωνία εδώ πέρα παρατηρείται στο πως ενώ το τρίτο χέρι αποτελεί επιχείρημα κατά της ανεξέλεγκτης παγκοσμιοποίησης ή τουλάχιστον συγκεκριμένων πτυχών της, οι νεοφιλελεύθεροι διάδοχοι, το χρησιμοποιούν στρατηγικά, για την υπεράσπιση και προστασία των συνεπειών για τις οποίες ο ΑΣ παρουσιάζει ενστάσεις. Η σύγχρονη διεθνή οικονομία βασίζεται στην απόλυτη κινητικότητα του κεφαλαίου. Οι εταιρείες μεταφέρουν τα κέρδη και τις βάσεις τους, σε φορολογικούς παραδείσους ή χώρες του τρίτου κόσμου με ανύπαρκτα ή ακόμη ανώριμα εργασιακά δικαιώματα. Στην πραγματικότητα μας, το ατομικό συμφέρον δεν συμβαδίζει έστω και τυχαία με το εθνικό. Στην πραγματική οικονομία το ατομικό συμφέρον συγκρούεται άμεσα με την κοινωνία που αφήνει πίσω.
Επιπλέον, οι επενδύσεις και τα ωφέλη τους, πλέον δεν ενσωματώνονται και δεν αξιοποιούνται από τις ντόπιες κοινωνίες. Τα κέρδη δεν επενδύονται εγχώρια για να αυξηθεί το ετήσιο εισόδημα του έθνους, αλλά συσσωρεύονται σε χρηματοπιστωτικές δομές και οffshore. Ο πλούτος των εθνών σήμερα μεταφράζεται ως η αποσύνθεση του εθνικών ανεξάρτητων συμφερόντων για χάρη ενός παγκόσμιου real estate. Οι λίγες περιορισμένες λυτρωτικές ιδιότητες του παραγωγικού καπιταλισμού έχουν εξαφανιστεί ή ελαχιστοποιηθεί μπροστά από το βάρος της ύστερης χρηματοπιστωτικής εποχής.
Σε αυτό το στάδιο έχει αποκωδικοποιηθεί το εννοιολογικό περιεχόμενο των χειρών, μέσα από λεπτομερής αποτύπωσης τους και έχουν αξιολογηθεί αυτά, ως προς την εγκυρότητα τους, δηλαδή κατά το πόσο είναι βάσιμα σήμερα, αν ήταν εξαρχής ποτέ, με βάση το ιστορικό αρχείο και την παροντική πραγματικότητα του κόσμου. Ας ολοκληρωθεί το άρθρο με το πέρασμα στην τρίτη και τελευταία αποστολή του. Πως ερμηνεύουν σήμερα οι αυτοαποκαλούμενοι κληρονομικοί απόγονοι του ΑΣ τον μηχανισμό της αγοράς, με βάση τα επιχειρήματα του ΑΣ; Τι βαθμός συμβατότητας υπάρχει μεταξύ της μεταγενέστερης ερμηνείας τους και με βάση τα πρωτότυπα επιχειρήματα του ΑΣ;
Η γενική θέση των μοντέρνων οπαδών της ελεύθερης και ανταγωνιστικής αγοράς είναι πως αυτή αποτελεί τον ανώτερο διοικητικό μηχανισμό διαχείρισης της οικονομίας, ο οποίος είναι ικανός να αυτορρυθμίζεται τέλεια ή έστω αποτελεσματικά, κάτω από κάθε πιθανή συνθήκη ή έστω κάτω από μια πολύ μεγάλη πληθώρα περιστάσεων, δίχως κανένα τύπο κοινοτικού ή κυβερνητικού προγραμματισμού, παρέμβασης ή σχεδιασμού, παράγοντας ο οποίος τελικά θα υποβιβάθμιζε την αποτελεσματικότητα της, αντί να την ενισχύσει.
Σε αυτό το σημείο υπάρχει ένα ιδεολογικό άλμα. Οι απόγονοι των ελεύθερων οικονομικών, υιοθέτησαν τη ρητορική του ΑΣ, μετασχηματίζοντας την, από μια λογοτεχνική συσκευή ή περιγραφή συγκεκριμένων τάσεων, σε απόλυτο επιστημονικό και οικονομικό αξίωμα, καθολικό και αμετάβλητο, σχεδόν σαν αυτό να αποτελεί ένα φυσικό νόμο ή και μεταφυσική και θρησκευτική απαραβίαστη αρχή της εποχής. Από μια λογοτεχνική αναφορά για το χέρι του Δία, από ένα επιχείρημα υπέρ της πρόνοιας, από μια μορφή home bias που θα περιόριζε πιθανώς καταστροφικές συνέπειες της οικονομικής παγκοσμιοποίησης, τα χέρια του, χρησιμοποιήθηκαν ειρωνικώς, για την ολοκληρωτική δικαιολόγηση αυτής της παγκοσμιοποιημένης και κινητικά ελεύθερης τάξης πραγμάτων.
Ένα τέταρτο σημείο του άρθρου, θα μπορούσε να αποτελέσει ο σχολιασμός και ανάλυση της ιδεολογικής μετεξέλιξης της δεξιάς. Από τον αρχικό κλασικό φιλελευθερισμό και κάποιων ενδιάμεσων σταθμών του...τέλος φτάνοντας στον ανασυγκροτημένο νεοφιλελευθερισμό σαν τερματικό σταθμό. Αυτό θα αποτελέσει σημείο ενδιαφέροντος, το οποίο θα εξεταστεί εκτενώς σε μελλοντικό κείμενο.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ
1. Αdam Smith. History of Astronomy, 1795. Retrieved from: http://people.whitman.edu/~frierspr/Smith%20Astronomy.pdf
2. Smith, A. (1790). The theory of moral sentiments (6th ed.). Meta Libri. pp. 165. Retrieved from:https://www.ibiblio.org/ml/libri/s/SmithA_MoralSentiments_p.pdf
3.Smith, A. (1999). An inquiry into the nature and causes of the wealth of nations (Electronic Classics Series). Pennsylvania State University. (Original work published 1776). pp. 364. Retrieved from:https://www.rrojasdatabank.info/Wealth-Nations.pdf
4. Rothschild, E. (1994). Adam Smith and the Invisible Hand. The American Economic Review, 84(2), 319–322. http://www.jstor.org/stable/2117851
5.ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ. (2020, November 29). Το Σχέδιο Μάρσαλ στην μεταπολεμική Ευρώπη και η βοήθεια προς την Ελλάδα. Τι ανέφεραν οι εμπειρογνώμονες για τους πολιτικούς και πως επηρέασε τον εμφύλιο. Νέα εκπομπή. ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ; mixanitouxronou.gr. https://www.mixanitouxronou.gr/to-schedio-marsal-stin-metapolemiki-eyropi-kai-i-voitheia-pros-tin-ellada/
Pow 6. Powell, L. (1971). The Memo. Powell Memorandum: Attack on American Free Enterprise System. https://scholarlycommons.law.wlu.edu/powellmemo/1/
Powell, L. (1971). The Memo. Powell Memorandum: Attack on American Free Enterprise System. https://scholarlycommons.law.wlu.edu/powellmemo/1/
Powell, L. (1971). The Memo. Powell Memorandum: Attack on American Free Enterprise System. https://scholarlycommons.law.wlu.edu/powellmemo/1/
ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ. (2020, November 29). Το Σχέδιο Μάρσαλ στην μεταπολεμική Ευρώπη και η βοήθεια προς την Ελλάδα. Τι ανέφεραν οι εμπειρογνώμονες για τους πολιτικούς και πως επηρέασε τον εμφύλιο. Νέα εκπομπή. ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ; mixanitouxronou.gr. https://www.mixanitouxronou.gr/to-schedio-marsal-stin-metapolemiki-eyropi-kai-i-voitheia-pros-tin-ellada/
ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ. (2020, November 29). Το Σχέδιο Μάρσαλ στην μεταπολεμική Ευρώπη και η βοήθεια προς την Ελλάδα. Τι ανέφεραν οι εμπειρογνώμονες για τους πολιτικούς και πως επηρέασε τον εμφύλιο. Νέα εκπομπή. ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ; mixanitouxronou.gr. https://www.mixanitouxronou.gr/to-schedio-marsal-stin-metapolemiki-eyropi-kai-i-voitheia-pros-tin-ellada/
ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ. (2020, November 29). Το Σχέδιο Μάρσαλ στην μεταπολεμική Ευρώπη και η βοήθεια προς την Ελλάδα. Τι ανέφεραν οι εμπειρογνώμονες για τους πολιτικούς και πως επηρέασε τον εμφύλιο. Νέα εκπομπή. ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ; mixanitouxronou.gr. https://www.mixanitouxronou.gr/to-schedio-marsal-stin-metapolemiki-eyropi-kai-i-voitheia-pros-tin-ellada/
ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ. (2020, November 29). Το Σχέδιο Μάρσαλ στην μεταπολεμική Ευρώπη και η βοήθεια προς την Ελλάδα. Τι ανέφεραν οι εμπειρογνώμονες για τους πολιτικούς και πως επηρέασε τον εμφύλιο. Νέα εκπομπή. ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ; mixanitouxronou.gr. https://www.mixanitouxronou.gr/to-schedio-marsal-stin-metapolemiki-eyropi-kai-i-voitheia-pros-tin-ellada/
ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ. (2020, November 29). Το Σχέδιο Μάρσαλ στην μεταπολεμική Ευρώπη και η βοήθεια προς την Ελλάδα. Τι ανέφεραν οι εμπειρογνώμονες για τους πολιτικούς και πως επηρέασε τον εμφύλιο. Νέα εκπομπή. ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ; mixanitouxronou.gr. https://www.mixanitouxronou.gr/to-schedio-marsal-stin-metapolemiki-eyropi-kai-i-voitheia-pros-tin-ellada/
ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ. (2020, November 29). Το Σχέδιο Μάρσαλ στην μεταπολεμική Ευρώπη και η βοήθεια προς την Ελλάδα. Τι ανέφεραν οι εμπειρογνώμονες για τους πολιτικούς και πως επηρέασε τον εμφύλιο. Νέα εκπομπή. ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ; mixanitouxronou.gr. https://www.mixanitouxronou.gr/to-schedio-marsal-stin-metapolemiki-eyropi-kai-i-voitheia-pros-tin-ellada/
ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ. (2020, November 29). Το Σχέδιο Μάρσαλ στην μεταπολεμική Ευρώπη και η βοήθεια προς την Ελλάδα. Τι ανέφεραν οι εμπειρογνώμονες για τους πολιτικούς και πως επηρέασε τον εμφύλιο. Νέα εκπομπή. ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ; mixanitouxronou.gr. https://www.mixanitouxronou.gr/to-schedio-marsal-stin-metapolemiki-eyropi-kai-i-voitheia-pros-tin-ellada/
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου